دیوار بزرگ گرگان طولانی‌ترین اثر معماری ایرانباستان كه بعد از دیوار چین به طول شش هزار کیلومتر و سمیز آلمان به طول 548 کیلومتر بزرگ ترین دیوار جهان است، در شمال ایران، در دشت گرگان و تركمن صحرا قرار دارد .

نخستین پژوهشهای باستان‌شناسی این دیوار توسط ژاك دمرگان فرانسوی در 100 سال پیش صورت گرفت كه بخشی از مسیر دیوار را  روی نقشه ترسیم نمود. بعد از او باستان‌شناس فرانسوی (آرن) در سال 1312 خورشیدی بخشی از دیوار گرگان را به صورت پیمایشی، شناسایی و معرفی كرد. در سال 1316 خورشیدی اریك اشمیت آمریكایی با پرواز بر فراز منطقه، خط قرمز رنگی را بر روی زمین مشاهده كرد كه با پیچ و تاب از دریا به سمت كوه‌‌های پیش‌كمر در شرق استان ادامه یافته است. او با دیدن این منظره عجیب این پرواز را بار دیگر تكرار كرد و با تهیه عكسهای هوایی گام مهمی در شناسایی دیوار برداشت. بعد از آن دكتر محمد یوسف كیانی  باستانشناس ایرانی در سال 1350 با پرواز مجدد بر روی دیوار موفق به برداشتن عكسهای جالب توجهی از دیوار شد و طول دیوار را 175 كیلومتر با 32 قطعه وابسته شناسایی كرد.

از آنجایی كه در برخی از نوشته‌ها این دیوار تا مرو ادامه داشته، باستان‌شناسان احتمال می‌دهند طول دیوار بیشتر از 200 كیلومتر باشد كه در كاوش‌های آینده به جواب آن خواهند رسید. همچنین بر طبق آخرین نمونه‌های آزمایش شده در آزمایشگاه‌های معتبر، این دیوار مربوط به دوره ساسانی است. دیوار گرگان در مناطق كوهستانی 2 متر و در دشت 10 متر عرض داشته و آجرهای بزرگ آن ابعاد 41 در 41 و قطر 10 سانتیمتر در دهها كوره آجرپزی پخت می‌شدهاست. این دیوار از دیواری که توسط امپراتور آدریان در مرز انگلستان و اسکاتلند احداثشده طولانیتر و از بسیاری از بخشهای دیوار بزرگ چین، بیش از هزار سال کهنتر است. حتی میتوان آنرا طولانیترین دیوار آجری جهان کهن تلقی کرد. اما علیرغم تمام این ویژگیها، کمتر کسی حتی اسم دیوار بزرگ گرگان را شنیدهاست .

شناسایی هویت دقیق بانیان این دیوار همواره برای باستانشناسان مشکل بوده اما اکنون یک تیم باستانشناسی مرکب از محققان ایرانی و بریتانیایی موفق شدهاند تاریخ احداث آنرا قرنهای پنجم و یا ششم قبل از میلاد تعیین کنند. به گفته این باستانشناسان، دیوار توسط امپراطوری ساسانی، واپسین امپراطوری عظیم ایران پیش از ورود اسلام احداث شده است.

پروژه اکتشاف این بنای تاریخی تمام نشدهاست. به گفته دکتر سَِور، تصویربرداری ماهوارهای و اطلاعات مردم محلی، باستانشناسان را قادر کرده که سازه های قابل توجه دیگری را نیز در مسیر این دیوار شناسایی کنند. اکتشافاتی که تصویر روشنتری از این ابر قدرت باستانی ترسیم خواهد کرد.

از آنجا که تعداد قلعههای موجود در دیوار بزرگ گرگان زیاد است نمیتوان همه آنها را مورد کاوشهای باستانشناسی قرار داد، به همین علت با استفاده از روش بررسی ژئوفیزیک به روش مغناطیسسنجی و الکتریکی می توان آثار را بدون آنکه حفاری صورت گیرد در زیر زمین دید و از وجود آنها باخبر شد. در این روش هیچگونه حفاری صورت نمیگیرد و تخریبی نیز برای آثار در برندارد و بدون آنکه خاک منطقه دست خوردهشود، میتوان به معماریهای موجود در خاک دسترسی پیدا کرد.

هرچند دیوار گرگان برای ثبت جهانی در یونسکو معرفی شدهاست اما همچنان نبود اعتبار برای مستندنگاری، تهیه نقشههای توپوگرافی و کاداستر برای تعیین عرصه، مطالعات معماری، باستانشناسی، طرح مرمت و احیا و بازسازی، نبود حریم استحفاظی و عدم رعایت حریم منظری دیوار و تاسیسات وابسته و داشتن عرصه و حریم مصوب که یکی از اساسیترین موارد احراز شرایط ثبت در فهرست آثار جهانی است، روند ثبت جهانی این اثر باستانی را با مشکل روبه رو کرده است.

 منبع : نشریه ژئومترونیک(شماره ششم)